Ney - 2010

Ney; sulak zeminde ,muhtelif uzunluklarda yetisen bitki ve bu bitkiden üretilen nefesli bir çalgidir. Kökeni mitolojik çaglara dayanmakla birlikte M.Ö 3000 yillarinda yasayan Sümerlerin ve okyanus ötesi bir medeniyet olan Azteklerin bu çalgiyi kullandiklari bilinmektedir. Divan ü Lügat-it Türk”te askeri bir çalgi karsiliginda ney kelimesine rastlanmasi,ayrica eski Uygur kabartmalarinda neye benzer müzik aletlerinin görülmesi ,Islam öncesi Türklerin de bu çalgiyi kullandiklari görüsünü kuvvetlendirmektedir.

Islam geleneginde neyin dogusu ile ilgili bir çok rivayet vardir. Bunlarin en meshuru söyledir: “Peygamberimiz ilahi ask sirrini Hz.Ali”ye söylemis. Bu sirrin yükü altinda ezilen Hz.Ali gidip Medine disinda kör bir kuyuya bu sirri anlatmis. Kör kuyu bu sir ile cosup köpürmüs ve tasmis. Su her yeri kaplayinca kenarlarinda kamislar yetismis. Oralardaki bir çoban bu kamislardan birini kesip muhtelif yerlerinden delmis ve üflemeye baslamis. Çikan ses kalplere cosku ve heyecan verip ilahi sirri anlatir olmus. Peygamberimiz tesadüfen bu çobanin ney sesini isitince bu durumu anlamis. O günden sonra ney,bir ilham kaynagi olmustur.”

Bugünkü manada neye ruhunu veren Mevlana Celaleddin-i Rumi Hazretleridir. “Türk olsun ,Acem olsun; musiki asiklarin ortak gidasidir.” Görüsündeki Mevlana,mesnevisinin ilk on sekiz beyitini de bu cazibeli çalgiya ayirmistir.

O”na göre ney ayin sirasinda dönmekte olan ama gerçekte batini bir iklimde seyahatte bulunan semazenlerin kilavuzudur. Çikardigi tilsimli ses ile ruhlari cezbeder. Bu nedenle Mevlana”nin yaninda yetisen ve neyzenlerin piri kabul edilen Kutb-i Nayi Osman Dede gibi bütün Mevlevi dervisleri yüzyillardirr neyle soluk alip;neyle soluk vermislerdir.

Osmanli sarayinda neye büyük ilgi gösterilmistir. Suz-i Dilara Ayin-i Serifi”nin bestekari III. Selim neyle piyanoyu birarada kullanarak müzikte yenilik arayislarinda bulunmustur. II. Mahmud”dan baska , Sultan Abdülaziz ve Sultan Resad da neyzen olarak bilinen padisahlardir. Ayrica ney haremde de bayan neyzenler yetisecek kadar ragbet görmüstür. Ney günümüzün haddinden fazla gürültülü müzik aletlerine nispetle çok daha dinlendirici bir özellige sahip oldugundan Osmanli Darüssifalarinda ruh hastalarinin tedavisinde de kullanilmistir.

Teknik olarak ney dokuz bogum ve altisi önde olmak üzere yedi delikten olusmaktadir. Ki bu dokuz bogumun gerçekten de dokuz bogumlu olan insan girtlagindan; yedi deligin ise kulaklar,gözler ,burun ve agiz olmak üzere insan basindan mülhem olduguna inanilir.